Khái niệm của hai hệ thống không khớp nhau

Dịch một chữ sang chữ gần nghĩa nhất là cái bẫy lớn nhất của tài liệu qua biên giới.

Hai hệ thống có thể dùng một chữ nghe giống nhau cho hai thứ khác hẳn — và không ai phát hiện ra cho tới khi hậu quả xuất hiện.

Vì sao khái niệm không khớp

Vì mỗi khái niệm sinh ra trong một hệ thống, gắn với cách hệ thống ấy tổ chức mọi thứ.

Khi đưa sang hệ thống khác, có thể không có chỗ nào tương ứng — hoặc có chỗ trông giống nhưng nội dung rộng hơn, hẹp hơn, hoặc kéo theo những hệ quả khác.

Đây không phải lỗi dịch. Một bản dịch hoàn hảo về ngôn ngữ vẫn gặp đúng vấn đề này.

Ba kiểu không khớp thường gặp

• Không có gì tương ứng — khái niệm chỉ tồn tại ở một bên.
• Có nhưng rộng hẹp khác nhau — chữ giống nhau, phạm vi khác nhau.
• Giống về tên, khác về hệ quả — cùng gọi một kiểu nhưng dẫn tới những việc khác nhau.

Kiểu thứ ba nguy hiểm nhất, vì nó trôi qua mọi bước kiểm và chỉ lộ ra ở kết quả.

Dấu hiệu bạn đang gặp chuyện này

Người tiếp nhận hỏi những câu có vẻ không liên quan tới tài liệu bạn đưa.

Hoặc họ dùng một chữ mà bạn hiểu theo nghĩa quen thuộc của mình và thấy câu chuyện không ăn khớp.

Bất kỳ cảm giác "hình như hai bên đang nói về hai thứ" nào cũng đáng để dừng lại và làm rõ.

Cách làm rõ: mô tả thay vì đặt tên

Đừng tranh luận về chữ. Mô tả sự việc: điều gì đã diễn ra, ai làm, hệ quả thực tế là gì.

Từ mô tả ấy, người có chuyên môn ở bên kia sẽ tự xác định nó tương ứng với cái gì trong hệ thống của họ — hoặc nói rằng không tương ứng với gì cả.

Câu trả lời thứ hai cũng là một câu trả lời hữu ích, vì nó cho biết bạn cần đi hướng khác.

Nói rõ cho người dịch biết vấn đề này tồn tại

Một người dịch giỏi sẽ giữ nguyên tên gốc và ghi chú, thay vì chọn một chữ tương đương có thể gây hiểu nhầm.

Nói trước với họ rằng bản dịch dùng cho thủ tục giúp họ chọn cách làm ấy — và giúp họ hỏi lại bạn ở những chỗ cần chính xác.

Yêu cầu cụ thể về bản dịch thì thuộc chuyên mục riêng về dịch và xác nhận.

Đừng tự nhận một khái niệm của bên kia cho tình trạng của mình

Khi nghe một chữ có vẻ mô tả đúng hoàn cảnh mình, sức ép tự nhận là rất lớn — nó làm câu chuyện gọn hơn.

Nhưng nếu chữ ấy kéo theo những hệ quả không đúng với bạn, bạn vừa tạo ra một mô tả sai trong hồ sơ của chính mình.

Cách an toàn vẫn là mô tả sự việc và để bên kia đặt tên.

Hỏi ngay khi nghe một chữ mình không chắc

Trong một cuộc làm việc, người ta ngại hỏi lại nghĩa của một chữ vì sợ trông như không hiểu chuyện.

Nhưng chính những chữ nghe quen mới nguy hiểm: bạn hiểu theo nghĩa quen thuộc của mình và đi tiếp mà không ai biết là hai bên đang nói hai thứ.

Câu hỏi an toàn và không gây phiền: "chữ này ở đây bao gồm những trường hợp nào ạ" — câu trả lời cho biết ngay việc của bạn có nằm trong đó không.

Khi hai bên đều đúng theo cách của mình

Có những tình huống mà cùng một sự việc được ghi nhận hợp lệ theo hai cách khác nhau ở hai nơi.

Đây không phải mâu thuẫn cần ai đó sửa, mà là hai hệ thống nhìn cùng một thứ theo hai cách.

Bài riêng ở cuối chuyên mục này bàn về tình huống ấy và cách trình bày nó.

Khi nào cần người có chuyên môn

Khi khái niệm không khớp và hệ quả là đáng kể — liên quan tới quyền, tới tài sản, hoặc tới một quyết định khó đảo ngược.

Đó là lúc cần một người hiểu cả hai hệ thống, không phải một người dịch giỏi.

Hai việc ấy khác nhau, và nhầm chúng là một sai lầm tốn kém.

Điều bài này không làm

Không nêu khái niệm của bất kỳ hệ thống nào, không đưa ra bảng tương đương nào, và không nói tình trạng của bạn tương ứng với cái gì.

Hỏi nơi tiếp nhận bằng cách mô tả sự việc; khi hệ quả đáng kể, hãy hỏi luật sư hiểu cả hai hệ thống chứ không chỉ hỏi người dịch.